Pitanje baznog socijalnog konsenzusa jeste pitanje utvrđivanja „mate¬rijalnog ustava“. Jer, politička zajednica nastaje kao kompleksan sklop normativno, emotivno ili ciljno orijentiranog ponašanja. Ustavna drža¬va izvan pravnih konstrukcija počiva na vanpravnoj vezanosti, na unu¬trašnjoj solidarnosti njenih građana. Ovaj nenormirani temelj državnog ustrojstva dolazi do izražaja u pisanim ustavima, kao skup iskaza koji normativno opravdavaju tip državne vladavine. Pokazuju se jednako u ustavnoj preambuli, u osnovnim odredbama, u normiranju ljudskih prava ili u organizacionom dijelu svakog ustava. Normativni izraz so¬cijalnog konsenzusa zasigurno neće biti teško uspostaviti u situaciji u kojoj je pouvoir constituant originare nadomještena pouvoirs constituant insitué. To je crnogorska ustavna situacija – ustavotvorac je ovdje kon¬stituiran, institucionaliziran i podređen mreži ustavnih rješenja kao i iskustvima postojećeg ustavnog razvoja. Ustav Crne Gore neće, prema tome, biti izvođen iz socijalnog vakuma, iz „preddržavnog“ ili revolu¬cionarnog stanja u kojem bi novi ustavotvorac bio principijelno slobo¬dan – on je „zarobljen“ prethodnim Ustavom i na nivo pozitivne norme izvodi standarde zatečenog Ustava koji se dugogodišnjom primjenom legitimiraju kao stečena prava. Ovdje je riječ, sve u svemu, o evoluci¬onom utvrđivanju ustavnog prava koje podrazumijeva državni konti¬nuitet, kontinuitet demokratskih institucija i uklopljenost u evropsku tradiciju sa mogućnošću uključenja u Evropsku uniju.
Sve je to opredjelilo crnogorski put prema utvrđivanju ustavnog teksta. On je praktičan, ali nesiguran: posebna, u osnovi, anonimna grupa ek¬sperata Savjeta za ustavna pitanja Skupštine Crne Gore je ponudila tek¬stualni okvir koji bi trebalo da posluži kao osnovni pisani dokument u proceduri utvrđivanja konačnog ustavnog teksta. Pri tom nisu ostavlje¬ni nikakvi pisani tragovi o radu ekspertske grupe, o njenim članovima, posebno o razlozima koji su vodili konkretnim normativnim rješenji¬ma. Ustavni tekst dijelom preuzima terminologiju i rješenje važećeg („starog“) Ustava, dijelom unosi inovacije u organizaciono-tehničkom smislu, formulira novi tip državnih vrijednosti u osnovnim odredbama i ljudska prava izvlači iz ćorsokaka beskorisnih proklamacija, osigura¬va im normativni značaj i propisuje ustavne žalbe za njihovu zaštitu. Ujedno, tekstualni okvir distancira osamostaljenu državu od najsvježije historije čiji je ratni put u borbi za poništenje republičkih granica u federalnoj Jugoslaviji i stvaranja Jugoslavije po mjeri Srba prekoračila i crnogorska državna zajednica. Upravo je taj ustavni tekst, ekspertski tekst Ustava Crne Gore, predmet analiza koje slijede.
Zasluga je Fondacije Heinrich Böll, Regionalnog biroa za jugoistočnu Evropu, da je uočena akutna potreba crnogorske javnosti za kompe¬tentnom analizom ustavnog teksta, ali i da je identificiran ustavotvorni impuls upravo osamostaljene crnogorske države. Fondacija je najprije organiziranjam rasprave na temu „Kakav je Ustav potreban evropskoj Cr¬noj Gori?“ (najveći dio ovdje objavljenih analiza je pripremljen za ovaj skup) dostigla onaj nivo analitičkog odnosa prema Ustavu koji zahtijeva upoznavanje široke javnosti sa konkretnim pravno-dogmatskim i poli¬tološko-rekonstruktivnim stavom o ekspertskom tekstu. Zatim je, pri¬premanjem ove knjige, ponuđen pravno-politološki okvir crnogorskoj javnosti, kao orijentaciona tačka pri iznalaženju najboljih rješenja.
Analize koje slijede dokumentiraju ozbiljan napor da se uspostave krite¬rijumi prohodnog i modernog Ustava: prohodnog, za političke odluke, modernog, za odgovorno vršenje državne vlasti. One ustavna rješenja iz ekspertskog teksta podvrgavaju kritičkoj rekonstrukciji i prognosti¬čki ispituju njihov uticaj na tip crnogorske državnosti, na organizaci¬ju vlasti i poziciju individualnih i kolektivnih prava u cjelini ustavnog uređenja. Budući da se spektar analiza kreće od dogmatskih i ustavno-doktrinalnih do politoloških rekonstrukcija, to je osnovni specifikum priloženih radova multidisciplinaran pristup ustavnim rješenjima. Ova je specifičnost dopunjena činjenicom da su autori najvjećim dijelom stranci koji se rukovode pravilima analitičkog metoda i ideološki neu¬tralno raščlanjuju ustavnu sliku novog crnogorskog Ustava. Takav me¬tod jeste podsticajan i morao bi jednako koristiti ustavnopravnoj nauci i akterima novog crnogorskog ustavotvorstva. Mogu im samo preporu¬čiti pažljivu lektiru ovdje objavljenih analiza.
 

                                                                                                                Edin Šarčević, Lajpcig,  februara 2007.